این روزها سریال «کوری» در فیلم‌نت قصه‌ای را دنبال می‌کند که نقطه آغاز آن تکان‌دهنده است: مراسم عروسی به یک مسمومیت دسته‌جمعی ختم می‌شود و تعدادی از حاضران پس از مصرف مشروبات الکلی تقلبی دچار آسیب‌های شدید، از جمله نابینایی می‌شوند. فیلم‌نت نیز در معرفی مجموعه از «تراژدی بزرگ و دسته‌جمعی» در عروسی سخن گفته و گزارش‌های منتشرشده درباره سریال، مسمومیت و نابینایی بر اثر مشروب تقلبی را نقطه شروع قصه معرفی کرده‌اند.
اما آیا چنین اتفاقی واقعاً می‌تواند رخ دهد؟ این شاید مهم‌ترین پرسشی باشد که «کوری» ناخواسته به یک موضوع سلامت عمومی تبدیل کرده است. پاسخ علم سم‌شناسی کوتاه و در عین حال نگران‌کننده است: بله؛ نه‌تنها ممکن است، بلکه بارها در کشورهای مختلف و در ایران رخ داده است. سازمان جهانی بهداشت، آلودگی یا تقلب در الکل‌های غیررسمی با متانول را یکی از مخاطرات شناخته‌شده این بازار می‌داند و گزارش‌های WHO نیز شیوع‌های مرگبار ناشی از نوشیدنی‌های تقلبی آلوده به متانول را ثبت کرده‌اند.
متانول چگونه بینایی را می‌گیرد؟
الکلی که معمولاً منظور از نوشیدنی الکلی است «اتانول» است؛ اما متانول ترکیب دیگری با سمیت بسیار بالاتر است. خطر اصلی زمانی آغاز می‌شود که متانول در بدن متابولیزه می‌شود. متابولیت‌های آن، به‌ویژه اسید فرمیک یا فرمات، می‌توانند اسیدوز متابولیک شدید ایجاد کنند و به سیستم عصبی و مسیر بینایی آسیب برسانند. سازمان جهانی بهداشت نیز تأکید کرده است که فرآورده‌های متابولیسم متانول، از جمله فرمالدهید و اسید فرمیک، بیشترین اثر سمی خود را بر چشم‌ها نشان می‌دهند و می‌توانند به نابینایی منجر شوند.
آسیب چشمی در این مسمومیت یک استعاره سینمایی نیست. CDC اختلال دید، تاری دید، پدیده‌هایی شبیه مه یا «برف» در میدان بینایی، کاهش نسبی بینایی و حتی از دست رفتن کامل دید را در فهرست عوارض مسمومیت با متانول قرار داده است. در موارد شدید، آسیب یا آتروفی عصب بینایی می‌تواند دائمی باشد و بیمار حتی پس از زنده ماندن با نابینایی روبه‌رو شود.
ترسناک‌تر اینکه مسمومیت متانولی لزوماً بلافاصله خود را نشان نمی‌دهد. CDC می‌گوید عوارض ممکن است پس از یک دوره بدون علامت ظاهر شوند که در برخی موارد بین یک تا ۷۲ ساعت طول می‌کشد. بنابراین فرد ممکن است پس از مصرف، برای مدتی تصور کند اتفاق مهمی رخ نداده است؛ درحالی‌که فرآیند متابولیک تولید مواد سمی ادامه دارد. همین تأخیر می‌تواند موجب شود بیمار زمانی به مراکز درمانی برسد که مسمومیت وارد مرحله جدی‌تری شده است.
آنچه در «کوری» می‌بینیم، در ایران هم سابقه دارد
برای فهمیدن اینکه روایت سریال تا چه اندازه می‌تواند واقعی باشد، کافی است به تجربه ایران نگاه کنیم. در یک مطالعه چندمرکزی منتشرشده درباره موج مسمومیت متانولی سال ۲۰۲۰، اطلاعات ۷۹۵ بیمار بستری‌شده در ۱۳ مرکز ارجاع مسمومیت ایران بررسی شد. از این تعداد ۸۴ نفر جان باختند و پژوهشگران گزارش کردند پنج بیمار در دوره بستری از نظر قانونی نابینا شدند که یکی از آنان بعداً بر اثر عوارض مسمومیت فوت کرد.
ابعاد آن موج حتی از نمونه ۷۹۵ نفره این مطالعه نیز بزرگ‌تر بود. پژوهشی دیگر با استفاده از داده‌های وزارت بهداشت و سازمان پزشکی قانونی، از ۵۸۷۶ بستری و ۸۰۰ مرگ ثبت‌شده توسط پزشکی قانونی در بازه مورد بررسی سال ۲۰۲۰ خبر داده است. این ارقام نشان می‌دهد مسمومیت متانولی می‌تواند نه فقط یک حادثه فردی، بلکه یک بحران خوشه‌ای با صدها یا هزاران قربانی ایجاد کند.
از این منظر، صحنه‌ای که چند نفر پس از مصرف از یک منبع مشترک دچار مسمومیت می‌شوند، اساساً غیرواقعی نیست. اگر یک محموله یا نوشیدنی آلوده در یک مهمانی، مراسم یا شبکه توزیع محدود میان تعداد زیادی مصرف‌کننده پخش شود، وقوع هم‌زمان چندین مسمومیت شدید کاملاً با الگوی شناخته‌شده شیوع‌های متانولی سازگار است. سازمان جهانی بهداشت نیز موارد مرگ دسته‌جمعی پس از توزیع نوشیدنی‌های تقلبی آلوده به متانول را در کشورهای مختلف گزارش کرده است.
نکته جالب اینجاست که خود نویسنده «کوری» نیز گفته است مجموعه بر اساس یک پرونده واقعی مشخص نوشته نشده است. امیر ابیلی توضیح داده که داستان اصلی با الگوی انتقام شکل گرفته و مشروب آلوده از ابتدا بخشی از پازل داستان بوده است؛ هرچند از برخی پرونده‌های اجتماعی و قضایی شناخته‌شده نیز برای عناصر داستانی استفاده شده است. بنابراین، «کوری» بازسازی مستقیم یک پرونده خاص نیست؛ اما حادثه مرکزی آن از نظر علمی و اجتماعی کاملاً امکان وقوع دارد.
پس ریتالین در این داستان چه جایگاهی دارد؟
با پیشرفت داستان «کوری»، موضوع دارو و از جمله ریتالین نیز وارد روایت می‌شود. گزارش‌های منتشرشده درباره مجموعه نیز به خط داستانی داروهای خارج از شبکه یا تاریخ‌گذشته در کنار پرونده مشروبات تقلبی اشاره کرده‌اند. اینجا دقیقاً جایی است که باید میان «روایت دراماتیک» و «رابطه علمی علت و معلولی» تفاوت قائل شد.
ریتالین نام تجاری متیل‌فنیدات و از داروهای محرک سیستم عصبی مرکزی است. مصرف آن خارج از تجویز، سوءمصرف یا مصرف هم‌زمان با الکل می‌تواند مخاطرات متفاوتی داشته باشد، اما مکانیسم شناخته‌شده نابینایی در مسمومیت ناشی از مشروبات آلوده، مربوط به متانول و تجمع فرمات است، نه متیل‌فنیدات. بنابراین اگر مخاطب از کنار هم قرار گرفتن این دو موضوع در سریال چنین برداشت کند که ریتالین عامل اصلی «کوری» ناشی از مشروبات تقلبی است، این برداشت از نظر سم‌شناسی صحیح نیست.
البته این جداسازی به معنای بی‌خطر بودن ترکیب متیل‌فنیدات و الکل نیست. مطالعات انسانی نشان داده‌اند که اتانول می‌تواند فارماکوکینتیک متیل‌فنیدات را تغییر دهد؛ در یک مطالعه، مصرف هم‌زمان موجب افزایش غلظت پلاسمایی جزء فعال متیل‌فنیدات شد و متابولیتی به نام اتیل‌فنیدات نیز تشکیل شد. پژوهش‌های دیگر نیز از تقویت برخی اثرات محرک در مصرف هم‌زمان متیل‌فنیدات و اتانول خبر داده‌اند.
در اطلاعات رسمی Ritalin LA نیز به بیماران توصیه شده است هنگام مصرف این فرآورده از الکل پرهیز کنند؛ زیرا الکل می‌تواند در این فرمولاسیون آهسته‌رهش باعث آزادشدن سریع‌تر دارو شود. البته این هشدار مشخصاً مربوط به فرمولاسیون Ritalin LA است و نباید بدون توجه به شکل دارویی به همه فرآورده‌های متیل‌فنیدات تعمیم داده شود.
شاید واقعیت مهم‌تر «کوری» خود متانول هم نباشد
اما یادداشت ما درباره یک سریال نیست؛ «کوری» تنها بهانه‌ای برای طرح مسئله‌ای بزرگ‌تر است.
متانول، داروی خارج از شبکه، مکمل تقلبی، فرآورده آرایشی فاقد مجوز و هر محصول دیگری که بدون امکان ردیابی به دست مصرف‌کننده برسد، یک نقطه مشترک دارند: مصرف‌کننده دیگر دقیقاً نمی‌داند چه چیزی دریافت کرده است.
در زنجیره رسمی، حداقل امکان شناسایی تولیدکننده، ترکیبات، سری ساخت و مسئول عرضه وجود دارد. در بازار غیررسمی، همان بطری یا بسته‌بندی ممکن است چیزی کاملاً متفاوت از آنچه مصرف‌کننده تصور می‌کند در خود داشته باشد. WHO نیز درباره الکل‌های غیرقانونی و غیررسمی هشدار داده است که این محصولات علاوه بر احتمال داشتن غلظت‌های متفاوت اتانول، ممکن است به مواد سمی مانند متانول آلوده باشند.
این همان نقطه‌ای است که موضوع «کوری» با حوزه سلامت مصرف‌کننده تلاقی می‌کند. مشکل فقط این نیست که محصول غیرمجاز است؛ مشکل اصلی این است که ترکیب واقعی آن ناشناخته می‌شود. در چنین شرایطی حتی یک مصرف‌کننده محتاط نیز ممکن است بر اساس ظاهر، بو، بسته‌بندی یا ادعای فروشنده نتواند خطر واقعی را تشخیص دهد.
و شاید همین واقعیت، از خود داستان سریال تکان‌دهنده‌تر باشد.
«کوری» یک مستند پزشکی نیست و نباید تمام اتفاقات و روابط میان شخصیت‌ها و مواد مختلف آن را معادل واقعیت علمی دانست. اما ستون اصلی حادثه‌ای که داستان روی آن بنا شده است ــ مشروب آلوده، مسمومیت دسته‌جمعی، آسیب عصب بینایی، نابینایی و حتی مرگ ــ پشتوانه علمی و شواهد واقعی دارد.
اگر پس از مصرف یک نوشیدنی مشکوک علائمی مانند اختلال یا تاری دید، تهوع و استفراغ شدید، درد شکم، سردرد، گیجی، کاهش سطح هوشیاری یا اختلال تنفس ایجاد شود، مسمومیت با متانول یکی از وضعیت‌هایی است که نیازمند ارزیابی فوری اورژانسی است. تأخیر در بروز علائم نیز به معنای بی‌خطر بودن نیست و CDC تأکید می‌کند شدت مسمومیت با گذشت زمان و افزایش اسیدوز می‌تواند بیشتر شود.
پس پاسخ پرسش اولیه روشن‌تر از آن چیزی است که شاید هنگام تماشای قسمت اول تصور می‌کنیم: آنچه در «کوری» می‌بینیم عین یک پرونده واقعی مشخص نیست؛ اما اتفاقی که نام سریال از آن گرفته شده، به‌طرز نگران‌کننده‌ای می‌تواند واقعی باشد.
و شاید «کوری» فقط نابینا شدن شخصیت‌های یک داستان نباشد؛ کوری واقعی زمانی آغاز می‌شود که محصولی بدون منشأ و بدون قابلیت ردیابی مصرف می‌کنیم و نمی‌دانیم واقعاً چه چیزی وارد بدن شده است.
